Verlichting en lichtplan: eerst bedenken waar het licht voor is
Een lamp ophangen kan iedereen. Bepalen welk licht er in een ruimte hoort, vanaf welke plek je het schakelt en wat er gebeurt als er niemand is, dat is het eigenlijke werk.
Wat is een lichtplan en heb je dat nodig?
Een lichtplan is de tekening die bepaalt waar het licht komt, hoeveel het er is, en hoe je het bedient, voordat er ook maar één armatuur is gekozen. Het begint bij de vraag waar het licht voor is: werken, koken, eten, zitten, of gewoon veilig de trap op. Elke functie vraagt iets anders. Op een kantoorwerkplek hoort volgens de norm NEN-EN 12464-1 gemiddeld 500 lux op het deel van het bureau waar je werkt; in een woonkamer wil je juist geen gelijkmatig werklicht maar sfeer, met een paar plekken die feller zijn. Daarna volgen de zones: welke lampen horen bij elkaar en schakel je samen, en welke juist niet. En pas dan kies je de armaturen. Wie het andersom doet, begint bij een mooie lamp en ontdekt na de verbouwing dat de schakelaar aan de verkeerde kant van de deur zit. Heb je het nodig? Bij een verbouwing, bij nieuwbouw en bij elk kantoor of bedrijfspand: ja. Voor een enkele lamp in de gang: nee, dan hangen we hem gewoon op.
Welke verlichting zoek je?
Verlichting per plek
In huis
Licht per zone, dimbaar waar het kan, en schakelaars op de plek waar je ze zoekt. Spots in het plafond, hanglampen boven de tafel, en een knop bij de voordeur voor alles uit.
Keuken
Werklicht op het aanrecht, want daar sta je met een mes. Sfeerlicht erboven. Die twee wil je apart kunnen schakelen.
Tuin en tuinhuis
Verlichting langs het pad, bij de voordeur en in het tuinhuis, met de kabel door de grond. Dat regel je het makkelijkst als de tuin toch al open ligt.
Kantoor
500 lux op de werkplek, minder in de gangen, en vergaderruimtes waar je het licht kunt dimmen voor een scherm. Verlichting per zone scheelt stroom in ruimtes die de halve dag leeg staan.
Bedrijfshal en magazijn
Licht tussen de stellingen in plaats van boven de lege vloer. Daar hebben we een eigen pagina voor: ledverlichting in een bedrijfshal.
Noodverlichting
De verlichting die het doet als de rest uitvalt, en die de vluchtroute aanwijst. Verplicht in veel panden en jaarlijks te controleren. Zie noodverlichting keuren.
Slimme verlichting: handig, maar niet overal
Slimme verlichting betekent dat je lampen in groepen kunt schakelen, dimmen, op tijd laten aangaan of laten reageren op aanwezigheid. Dat is echt prettig in een woonkamer, een gang die ’s nachts zacht aan moet, of een kantoor waar het licht uitgaat als de laatste weg is.
Maar niet elk lichtpunt hoeft slim. De vuistregel die we hanteren: maak slim wat je elke dag anders wilt, en laat de rest gewoon een schakelaar. En het licht moet het altijd doen met de schakelaar aan de muur, ook als de app of het internet het even niet doet. Bij een woning in Amsterdam hebben we vanaf de eerste dag meegedacht over het lichtontwerp en de verlichting per zone slim gemaakt, zonder dat het huis een bedieningspaneel werd. Dat noemen we basis slim.
Hoe we het aanpakken
1. Kijken en vragen
Wat gebeurt er in elke ruimte, wanneer, en door wie? Bij een bedrijf ook: hoeveel branduren en wat hangt er nu.
2. Lichtplan tekenen
Zones, lichtpunten, schakelaars en waar nodig een berekening van de lichtsterkte. Bij een bedrijf rekenen we de terugverdientijd erbij.
3. Aanleggen
Leidingen en dozen als de wanden open zijn, armaturen en schakelaars aan het eind. In een lopend pand werken we per ruimte of per zone.
4. Instellen en opleveren
Groepen en scenes instellen, uitleggen hoe het werkt, en vastleggen wat waar zit.
Voor bedrijven: soms is het geen keuze
Verbruikt een bedrijf per jaar 50.000 kWh elektriciteit of meer, dan geldt de energiebesparingsplicht: maatregelen die zich binnen vijf jaar terugverdienen zijn verplicht, en per 1 juli 2027 wordt dat zeven jaar. Oude verlichting vervangen door led valt daar vaak onder. Wij rekenen dat per situatie door, op basis van wat er hangt en hoeveel uur het brandt, in plaats van met een algemeen percentage dat zelden klopt.
Vragen over verlichting
Maken jullie ook alleen een lichtplan?
Ja. Soms is dat precies wat iemand zoekt: een tekening waarmee de aannemer of de keukenleverancier verder kan. Wij tekenen het, en of we het daarna ook aanleggen is aan jou.
Wat kost een lichtplan?
Dat hangt af van de grootte en van hoeveel ruimtes erin zitten. Bij een verbouwing waar we ook de elektra doen, hoort het er gewoon bij.
Kan ik bestaande verlichting slim maken?
Vaak wel, zonder de muren open te breken. Of het verstandig is hangt af van hoe de bedrading nu loopt. We kijken eerst en zeggen het eerlijk als het beter anders kan.
Doen jullie ook tuinverlichting?
Ja, inclusief de kabel door de grond, de aansluiting op een eigen groep en de schakeling, op tijd, op donker of met een knop bij de achterdeur.
Hoeveel lux heb ik nodig op kantoor?
Volgens NEN-EN 12464-1 gemiddeld 500 lux op het werkvlak. In gangen en ruimtes waar niet gewerkt wordt mag het minder. Wij rekenen het per ruimte uit.
Moet de groepenkast aangepast worden?
Soms. Nieuwe verlichting trekt vaak minder stroom, maar de verdeling en de schakeling veranderen wel. We kijken bij het eerste bezoek in de kast.