Noodverlichting keuren en onderhouden
Bij stroomuitval wil je dat mensen de deur vinden. Wij testen je noodverlichting en vluchtrouteaanduiding door, vervangen wat op is en leggen het vast in een logboek dat je kunt laten zien.
Er is één test die je zelf kunt doen: zet de verlichtingsgroep uit en kijk wat er aangaat. Bijna altijd branden er dan meer armaturen dan je verwacht, en dat voelt geruststellend. Alleen zegt het bijna niets. De vraag is niet of een armatuur aangaat, maar of hij het straks een uur volhoudt terwijl er honderd mensen naar buiten lopen.
Dat verschil zit in de accu. Die zit in het armatuur zelf, wordt continu bijgeladen en staat het hele jaar in de warmte van de lamp. Zo’n accu verliest elk jaar capaciteit. Een armatuur dat op papier zestig minuten hoort te branden, doet er na een paar jaar misschien nog acht. Hij gaat wel netjes aan als je de groep uitzet, dus aan de buitenkant merk je er niets van tot het moment dat je het nodig hebt.
Waar de verplichting vandaan komt
Twee kanten. Vanuit het bouwbesluit, tegenwoordig het Besluit bouwwerken leefomgeving, moet noodverlichting bij uitval van de stroom binnen een korte tijd ten minste 1 lux op vloerniveau geven en dat zestig minuten volhouden. Vluchtrouteaanduiding moet in dezelfde situatie zichtbaar blijven. Daarnaast is er de Arbowet: het Arbobesluit zegt dat er noodverlichting hoort te zijn in ruimten waar het uitvallen van de kunstverlichting gevaar oplevert voor mensen die er werken. Die twee sporen kunnen tot verschillende uitkomsten leiden in hetzelfde pand, bijvoorbeeld in een productieruimte of een koelcel.
Wat er in jouw situatie precies moet hangen en hoeveel, staat uitgewerkt in ons kennisartikel noodverlichting in een bedrijfspand. Deze pagina gaat over het werk daarna: het controleren, testen en onderhouden van wat er hangt.
Wat we bij een keuring nalopen
Overzicht en nummering
Elk armatuur krijgt een nummer en een plek op de plattegrond. Zonder die lijst kun je niet aantonen dat je alles hebt gehad, en bij de volgende keuring begin je weer van voren af aan.
De functietest
Voeding weg, armatuur moet aan. Dit is de test die maandelijks hoort te gebeuren en die de meeste beheerders zelf kunnen doen. Bij zelftestende armaturen gebeurt hij automatisch en meldt het armatuur zelf dat er iets mis is.
De duurtest
De netvoeding blijft de volledige nominale brandduur weg, meestal zestig minuten, en daarna kijken we welke armaturen nog branden. Dit is de test waar de meeste installaties op stuklopen en de enige die iets zegt over de accu.
Pictogrammen en zichtlijnen
Een pictogram moet gezien worden vanaf de plek waar iemand staat. NEN-EN 1838 rekent met een zichtafstand van honderd keer de hoogte van het bord bij van buitenaf verlichte pictogrammen en tweehonderd keer bij van binnenuit verlichte. We lopen de route af zoals iemand hem in het donker zou lopen.
Vluchtroute of werkplek
Verlichting van de vluchtroute is iets anders dan verlichting van een werkplek waar het uitvallen van licht gevaar geeft. De norm vraagt op de hartlijn van een vluchtroute ten minste 1 lux, in grote open ruimtes ten minste 0,5 lux tegen paniek, en op een werkplek met verhoogd risico een tiende van de normale verlichtingssterkte met een ondergrens van 15 lux.
Herstel op dezelfde dag
Accu’s, buizen en complete armaturen van de gangbare types liggen in ons magazijn in Almere en gaan mee op de bus. Wat we kunnen vervangen tijdens het bezoek, vervangen we tijdens het bezoek, zodat er geen tweede afspraak nodig is voor drie accu’s.
“Iedereen kijkt of het groene bordje brandt. Wij kijken of het over veertig minuten nog brandt, want dat is het moment waarop het ertoe doet.”John van den Bosch — verantwoordelijk voor engineering bij CS Installatie
Wat de normen vragen
Voor noodverlichting lopen twee normen naast elkaar. NEN-EN 1838 gaat over de verlichting zelf: hoeveel licht waar, hoe snel het er moet zijn en hoe lang het moet blijven. Vluchtrouteverlichting hoort binnen vijf seconden op de helft van de vereiste sterkte te zitten en binnen een minuut op de volle waarde. Bij een werkplek met verhoogd risico is dat een halve seconde, want daar wil je niet dat iemand in het donker naast een draaiende machine staat.
NEN-EN 50172 gaat over het beheer: welke tests je doet, hoe vaak, en wat je vastlegt. Kort samengevat vraagt die norm om een korte functietest per maand, een test over de volledige brandduur per jaar en een logboek waarin beide staan. De maandelijkse test kan iemand van jouw organisatie doen, de jaarlijkse duurtest laat je meestal doen door een partij die het meteen kan herstellen.
Het logboek, en wat er misgaat zonder
In het logboek horen de datum van ingebruikname, het overzicht van de armaturen met hun nummer en plek, per test de datum en de uitkomst, welke gebreken er zijn gevonden en wanneer ze zijn verholpen, en welke wijzigingen er aan de installatie zijn gedaan. Ook wie de test heeft uitgevoerd hoort erin.
Geen logboek betekent in de praktijk: geen geschiedenis. Je kunt dan niet laten zien wanneer er voor het laatst is getest, je weet niet hoe oud de accu’s zijn, en je kunt niet nagaan of dat armatuur boven de laaddeur vorig jaar ook al zakte. Bij een controle van de brandweer of de arbeidsinspectie is dat het eerste wat opvalt, en na een incident is het het stuk waar je verzekeraar naar vraagt. Het vervelende is dat je een ontbrekend logboek niet met terugwerkende kracht kunt maken. Je kunt alleen vanaf vandaag beginnen met vastleggen.
Wat er in panden misgaat tussen twee keuringen door
Bijna nooit gaat noodverlichting kapot door slijtage van de lamp. Het gaat mis door wat er in het pand gebeurt. Er wordt een tussenwand geplaatst en de vluchtroute loopt ineens anders, terwijl het pictogram nog naar de oude uitgang wijst. Er komt een stelling bij die precies onder een armatuur staat. Bij plafondwerk gaat een armatuur eraf en komt hij er niet meer terug. Een nooddeur wordt dichtgezet met pallets omdat het handig stond, en niemand die het meldt.
Dat is ook de reden dat een keuring geen kwestie is van armaturen aftikken op een lijst. We lopen de routes, kijken naar de indeling zoals die nu is, en benoemen het als er licht of aanduiding ontbreekt op een plek waar dat vorig jaar nog goed zat. Vaak hangt dat samen met werk aan de verlichting zelf; zie ook elektra, groepenkasten en verlichting en ledverlichting in een bedrijfshal.
Van afspraak tot logboek
Inventarisatie
Bij het eerste bezoek brengen we alle armaturen en pictogrammen in kaart, met nummer, type en plek op de plattegrond. Is er al een lijst, dan controleren we die en vullen we aan wat er sinds de vorige keer bij is gekomen.
Moment kiezen
Voor de duurtest ligt de noodverlichting een uur op de accu en daarna moet die weer volledig laden, wat een dag duurt. In die periode is de dekking beperkt. We plannen dat daarom in overleg, in een rustig deel van de week of buiten productietijd.
Testen en meten
Functietest, duurtest, en waar het nodig is meten we de verlichtingssterkte op de vluchtroute. Ondertussen loopt de monteur de routes na op zicht: pictogrammen, obstakels en deuren die niet open kunnen.
Direct herstellen wat kan
Accu’s en armaturen uit voorraad worden ter plekke vervangen. Wat er niet is, bestellen we en plannen we in één vervolgbezoek, zodat je niet vier keer een monteur over de vloer krijgt.
Rapport en volgende ronde
Je krijgt de uitslag per armatuur, de lijst met wat er is vervangen en de aanvulling voor het logboek. De volgende keuring zetten we meteen in de planning, zodat het niet afhangt van wie eraan denkt.
Wat er in het servicecontract zit
Noodverlichting is bij uitstek iets dat je niet los wil regelen, want het komt elk jaar terug en het valt stil zodra de persoon die het regelde iets anders gaat doen. Het werk wordt gedaan door onze eigen monteurs, in vaste dienst en VCA-gecertificeerd, dus niet door een wisselende inhuurkracht die je pand niet kent. In een contract leggen we vast:
De jaarlijkse keuring met duurtest. Ingepland, uitgevoerd en gerapporteerd, inclusief de controle van de pictogrammen en de routes.
De maandelijkse functietest. Doet jouw beheerder die zelf, dan leveren we het formulier en de instructie. Wil je het uitbesteden, dan nemen we het mee in het ritme van je andere installaties.
Het armatuuroverzicht en het logboek. Wij houden de lijst bij, ook als er armaturen bij komen of verdwijnen bij een verbouwing.
Accu’s en armaturen uit voorraad. Voor de gangbare types staat het op de plank in Almere, dus vervangen gebeurt meestal tijdens het bezoek.
Voorrang bij storingen. Meld je iets tussendoor, dan pakken we dat eerder op dan een losse aanvraag. Een vaste reactietijd die overal opgaat beloven we niet; wel spreken we per pand af wat je van ons kunt verwachten.
Waar de kosten vandaan komen
Het bedrag volgt vooral uit het aantal armaturen en pictogrammen, en uit hoe je pand in elkaar zit. Verder wegen mee: de bereikbaarheid, want armaturen op zeven meter in een hal vragen een hoogwerker of een schaarlift; het aantal verdiepingen en gebouwen; of er al een actueel overzicht is of dat we alles moeten inventariseren; of we tijdens werktijd kunnen of dat het in het weekend moet; en de leeftijd van de installatie, want bij een eerste keuring na jaren stilstand vervang je doorgaans veel accu’s in één keer.
Ook hier geldt: we keuren en onderhouden ook noodverlichting die wij niet zelf hebben geplaatst. Merk en leeftijd maken voor het testen niets uit.
Vragen over noodverlichting
Is noodverlichting in mijn pand verplicht?
Dat hangt af van je gebouw en je werkzaamheden. De eis kan komen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving, dat kijkt naar de gebruiksfunctie en de indeling van het pand, en uit het Arbobesluit, dat noodverlichting vraagt in ruimten waar het uitvallen van licht gevaar oplevert voor werknemers. In het ene pand hangt het aan de bouwregels, in het andere aan wat er gebeurt. Wat er voor jouw situatie geldt staat uitgewerkt in ons artikel over noodverlichting in een bedrijfspand.
Hoe vaak moet noodverlichting gecontroleerd worden?
NEN-EN 50172 gaat uit van een korte functietest elke maand en een test over de volledige brandduur elk jaar, met beide vastgelegd in een logboek. De maandelijkse test kan iemand van jouw organisatie doen. De jaarlijkse duurtest laat je meestal doen door een partij die de gebreken meteen kan herstellen, want die test levert vrijwel altijd werk op.
Wat is een duurtest?
Bij een duurtest wordt de netvoeding weggenomen voor de volledige nominale brandduur, meestal zestig minuten, en daarna wordt gekeken welke armaturen nog branden. Zo test je wat er in het echt gebeurt bij stroomuitval. Na de test moeten de accu’s weer volledig laden, en dat duurt ongeveer een etmaal. In die periode is je noodverlichting minder betrouwbaar, dus je kiest er een rustig moment voor.
Waarom is het niet genoeg dat een armatuur aangaat?
Omdat aangaan iets anders is dan volhouden. Een accu die nog maar een kwart van zijn capaciteit heeft, laat het armatuur precies zo netjes ontsteken als een nieuwe accu. Het verschil zie je pas na een aantal minuten. Een korte functietest laat dus zien dat de schakeling werkt, en de duurtest laat zien of de accu het uur haalt dat de regels van je vragen.
Hoe lang gaan de accu’s in noodverlichting mee?
In de praktijk drie tot vier jaar, soms wat langer. Ze staan continu bij te laden en zitten in de warmte van het armatuur, en warmte is wat de veroudering versnelt. Armaturen op een warme plek, bijvoorbeeld hoog in een hal of vlak bij een dak, gaan daardoor eerder achteruit dan armaturen in een gekoeld kantoor. Daarom vervangen we op basis van de duurtest en niet alleen op leeftijd.
Wat is het verschil tussen vluchtrouteaanduiding en noodverlichting?
Vluchtrouteaanduiding zijn de groene pictogrammen die aangeven welke kant je op moet en waar de uitgang zit. Noodverlichting is het licht dat aangaat als de gewone verlichting uitvalt, zodat je die route ook echt kunt lopen. Je hebt ze allebei nodig: een bordje dat je niet kunt lezen in het donker helpt niemand, en licht zonder aanduiding laat mensen alsnog de verkeerde kant op gaan.
Wat moet er in het logboek staan?
De datum van ingebruikname, een overzicht van alle armaturen met nummer en plek, per uitgevoerde test de datum en de uitkomst, de gevonden gebreken met de datum waarop ze zijn verholpen, de wijzigingen aan de installatie en de naam van degene die de test heeft gedaan. Het logboek hoort in het pand aanwezig te zijn, zodat een controleur er meteen in kan kijken.
Wij hebben geen logboek. Kunnen jullie daarmee beginnen?
Ja. We beginnen dan met een inventarisatie: alle armaturen in kaart, genummerd en op de plattegrond gezet. De keuring die daarop volgt is meteen de eerste regel in het logboek. Wat er in de jaren daarvoor is gebeurd kun je niet meer reconstrueren, maar vanaf dat moment heb je wel een dossier dat elk jaar aangroeit.
Kan het pand tijdens de keuring gewoon doorwerken?
Meestal wel. De functietest en de controle van de routes lopen gewoon door de dag heen. Voor de duurtest ligt de noodverlichting een uur op de accu en is die daarna een dag aan het laden, dus dat plannen we in overleg. In een productieomgeving of een magazijn dat overdag vol staat werken we ook in de avond of in het weekend.
Wat kost het keuren van noodverlichting?
Dat hangt af van het aantal armaturen, de bereikbaarheid ervan en de vraag of er al een actueel overzicht ligt. Armaturen hoog in een hal kosten meer tijd dan armaturen in een kantoorgang, en een eerste keuring na jaren zonder onderhoud brengt vaak een aantal accu’s met zich mee. Na een korte inventarisatie doen we een gerichte opgave, met de eenmalige inhaalslag apart benoemd.